Een drankje om te ontspannen na een zware dag. Een biertje om erbij te horen op een feestje. Een glaasje wijn om de spanning van de week weg te nemen. Alcohol is zo verweven met sociale rituelen dat we er nauwelijks bij stilstaan hoe het werkt. En dat is precies waarom het zo gevaarlijk is: het is het enige verslavende middel waarvoor je je moet verantwoorden als je het niet gebruikt.
Die sociale normalisering maakt het moeilijker om te herkennen wanneer gebruik een probleem wordt. Als iedereen om je heen drinkt, is het lastig om te zien dat jouw manier van drinken anders is. En als stoppen betekent dat je uitleg moet geven op elk feestje, is de drempel om het te proberen extra hoog.
Waarom alcohol zo lekker voelt
Alcohol werkt op meerdere systemen in het brein tegelijk, en dat maakt het zo effectief en zo gevaarlijk. Het verhoogt de afgifte van dopamine, het beloningssignaal dat zorgt voor een gevoel van plezier en ontspanning. Tegelijkertijd dempt het de activiteit van de prefrontale cortex, het deel van het brein dat verantwoordelijk is voor remming, impulscontrole en nadenken over gevolgen. Dat is waarom mensen onder invloed socialer voelen, minder geremd zijn, vrijer praten en tijdelijk minder last hebben van zorgen en angsten.
Voor jongeren is dit effect extra krachtig en extra gevaarlijk om twee redenen. Ten eerste is de prefrontale cortex bij tieners nog volop in ontwikkeling, tot ver in de twintig. Alcohol verstoort die ontwikkeling op een manier die bij volwassenen niet meer optreedt. Ten tweede maakt het jonge brein sneller neurobiologische aanpassingen als reactie op alcohol, wat het risico op afhankelijkheid vergroot. Onderzoek laat zien dat hoe jonger iemand begint met drinken, hoe groter de kans op alcoholafhankelijkheid later in het leven. Wie voor zijn achttiende regelmatig begint, loopt een significant hoger risico dan wie pas na zijn twintigste begint.
Wanneer kantelt het?
De grens tussen gebruik en verslaving bij alcohol is geleidelijk en daarin zit een groot deel van het gevaar. Er is geen duidelijk moment waarop iemand van de ene op de andere dag verslaafd is. Het schuift. Tolerantie opbouwen, waarbij steeds meer nodig is om hetzelfde effect te bereiken, is een van de eerste signalen die mensen zelf zelden herkennen. Andere signalen zijn: drinken om te kunnen ontspannen of slapen, meer drinken dan van plan, pogingen om minder te drinken die mislukken en onprettige gevoelens, lichamelijk of psychisch, als je niet drinkt.
Een veelvoorkomend patroon bij jongeren is weekendgebruik dat geleidelijk uitbreidt. Eerst alleen in het weekend. Dan ook op woensdagavond. Dan ook thuis alleen. Elke stap voelt klein maar samen schuift de grens steeds verder op. En omdat alcohol sociaal zo geaccepteerd is, merkt de omgeving het pas als het al ver is gegaan. Soms zelfs dan nog niet, omdat ook de omgeving drinkt.
De mentale gezondheidskant: zelfmedicatie en de neerwaartse spiraal
De relatie tussen alcohol en mentale gezondheid werkt in twee richtingen tegelijk en dat maakt het zo complex en zo hardnekkig. Mensen met angstklachten of depressieve gevoelens drinken vaker en meer, omdat alcohol op de korte termijn verlichting geeft. De spanning zakt. De gedachten worden rustiger. Het sociale contact voelt makkelijker. Dat is zelfmedicatie: het bewust of onbewust gebruiken van alcohol om moeilijke gevoelens te dempen.
Het werkt. Alleen niet lang en niet zonder prijs. Alcohol is namelijk een depressivum. Op de lange termijn versterkt het exact de klachten waarvoor het tijdelijk verlichting gaf. Het verstoort de slaap, ook als je er snel van in slaap valt, want de slaapkwaliteit daalt significant. Het verlaagt de stemming in de dagen na gebruik. Het vergroot angstgevoelens in de periodes dat je nuchter bent. En het ondermijnt de veerkracht en het zelfvertrouwen die nodig zijn om met moeilijke situaties om te gaan zonder alcohol.
Het resultaat is een neerwaartse spiraal die moeilijk van buitenaf te zien is: meer angst of somberheid leidt tot meer drinken, wat leidt tot meer angst en somberheid, wat leidt tot meer drinken. Mensen in die spiraal voelen vaak dat ze niet zonder kunnen, en dat klopt ook: ze hebben hun zenuwstelsel zo afgesteld op alcohol als regulator dat het zonder alcohol niet meer goed functioneert. Dat is geen zwakte van karakter maar een neurologische aanpassing.
Bij jongeren speelt ook de sociale acceptatie een grote rol in het in stand houden van problematisch drinkgedrag. Niet drinken vraagt in veel sociale contexten uitleg. “Ik drink niet” wordt gevolgd door “waarom dan?”, wat het gevoel geeft dat je iets moet verantwoorden. Dat maakt stoppen of minderen moeilijker, ook als je zelf weet dat het beter voor je is. De sociale kosten van nuchterheid voelen voor een tiener soms groter dan de gezondheidskosten van drinken.
Wat je zelf kunt doen
Als alcohol wordt gebruikt als zelfmedicatie voor angst of somberheid, is het aanpakken van die onderliggende klachten de meest effectieve weg. Zolang de reden om te drinken intact blijft, is stoppen met drinken alleen een oppervlakkige oplossing. De behoefte blijft bestaan en zoekt een andere uitweg, soms naar een ander middel, soms naar een andere gewoonte, soms naar een escalatie van de onderliggende problemen die nu niet meer worden gedempt.
Eerlijk zijn tegen jezelf is de eerste stap, en ook de moeilijkste. Niet de vraag hoeveel je drinkt maar de vraag waarom. Drink je om plezier te hebben of om iets niet te voelen? Drink je omdat het gezellig is of omdat je zonder alcohol niet meer gezellig kunt zijn? Die vragen zijn confronterend maar ze zijn ook het begin van een andere weg.
Praten met iemand die je vertrouwt helpt, ook als dat moeilijk voelt. Het doorbreken van de stilte rondom drinkgedrag is voor veel mensen de eerste stap naar verandering.
Wanneer professionele hulp nodig is
Professionele hulp is bij alcoholafhankelijkheid vaak noodzakelijk, zeker als er ook sprake is van onderliggende mentale gezondheidsproblemen. Dat is geen teken van falen, het is een teken dat het probleem groter is dan wilskracht alleen kan oplossen. De huisarts is altijd een goed en veilig startpunt. Die kan doorverwijzen naar de juiste plek, of het nu gaat om verslavingszorg, psychologische ondersteuning of een combinatie van beide.
Abrupt stoppen met alcohol is bij fysieke afhankelijkheid gevaarlijk en moet altijd onder begeleiding van een arts gebeuren. Dat is geen overdrijving maar medisch advies dat serieus genomen moet worden.
Voor jongeren waarbij alcohol een rol speelt maar waarbij er nog ruimte is voor een ander pad, kan coaching een eerste stap zijn om te begrijpen wat er achter het drinkgedrag zit en hoe die behoeften op een andere manier vervuld kunnen worden. Bij EpexMind helpen we jongeren die vastlopen. Bekijk ons aanbod via de coaching pagina of neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.
