Vapen heeft roken grotendeels verdrongen onder jongeren. Het ziet er anders uit, smaakt anders en heeft een ander imago. Maar wie denkt dat de keuze tussen roken en vapen een keuze is tussen slecht en goed, vergist zich. Het zijn twee verschillende wegen naar hetzelfde probleem: nicotineafhankelijkheid, schade aan het jonge brein en longen en gezondheidsrisico’s die serieus genomen moeten worden.
Wat zijn een sigaret en een vape eigenlijk?
Een sigaret is een opgerolde hoeveelheid tabak die bij het roken wordt verbrand. Bij die verbranding komen honderden schadelijke stoffen vrij: teer, koolmonoxide, formaldehyde, benzeen en tientallen andere kankerverwekkende verbindingen. Die stoffen zijn de belangrijkste oorzaak van de ziekten die aan roken worden gekoppeld: longkanker, hart- en vaatziekten en COPD. Roken is in Nederland verantwoordelijk voor twintigduizend sterfgevallen per jaar.
Een vape verwarmt een vloeistof, de e-liquid, tot damp via een verwarmingselement. Er vindt geen verbranding plaats. De vloeistof bestaat doorgaans uit propyleenglycol, glycerine, smaakstoffen en in de meeste gevallen nicotine. Dat klinkt eenvoudiger dan een sigaret. Maar eenvoudiger betekent niet onschuldig.
De nicotine is hetzelfde, de verslaving is hetzelfde
Het belangrijkste dat roken en vapen gemeen hebben is nicotine. En dat is precies het punt dat in discussies over dit onderwerp het vaakst wordt overgeslagen. Nicotine bindt aan receptoren in het brein die de aanmaak van dopamine stimuleren, het beloningssignaal dat zorgt voor een gevoel van alertheid en ontspanning. Die piek duurt kort. Daarna vraagt het brein om de volgende dosis. De afhankelijkheid die daardoor ontstaat is bij roken en vapen neurobiologisch identiek.
De onthoudingsverschijnselen zijn ook identiek: hoofdpijn, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, onrust en cravings. Die worden niet veroorzaakt door de manier waarop nicotine wordt ingenomen maar door de nicotine zelf. Wie stopt met vapen ervaart exact dezelfde ontwenningsverschijnselen als wie stopt met roken. Dat is geen detail maar de kern van waarom beide problematisch zijn.
Een bijkomend punt dat veel jongeren verrast: moderne wegwerpvapes bevatten vaak een extreem hoge concentratie nicotine in de vorm van nicotinezouten. Eén wegwerpvape kan qua nicotinegehalte gelijkstaan aan twee tot vijf pakjes sigaretten. Wie denkt dat vapen minder verslavend is omdat het minder schadelijk lijkt, vergist zich op een cruciaal punt. De afhankelijkheid die vapen veroorzaakt is in veel gevallen groter dan bij traditionele sigaretten.
Roken beschadigt op bekende manieren, vapen op onbekende
Bij roken weten we na decennia van onderzoek precies wat de schade is. Teer, koolmonoxide en honderden andere verbrandingsproducten veroorzaken longkanker, hart- en vaatziekten, COPD en een reeks andere aandoeningen. Die schade is goed gedocumenteerd en onomstotelijk bewezen.
Bij vapen ontbreken de verbrandingsproducten. Maar dat betekent niet dat er niets schadelijks wordt ingeademd. Propyleenglycol en glycerine produceren bij verhitting formaldehyde en acroleine, stoffen die de luchtwegen irriteren. Smaakstoffen die in voedsel veilig zijn om te eten, blijken bij regelmatig inademen in verhitte vorm wel degelijk schade te kunnen veroorzaken. En de vloeistoffen in illegale of ongereguleerde vapes hebben bij een deel van de gebruikers ernstige longschade veroorzaakt.
Het grootste probleem is dat we simpelweg nog niet weten wat twintig of dertig jaar dagelijks vapen doet. De vape bestaat pas sinds circa 2007. De eerste generatie dagelijkse gebruikers is nog lang niet oud genoeg om langetermijneffecten te meten. Dat is geen geruststelling. Het is een reden voor extra voorzichtigheid, zeker bij jongeren die nu beginnen en nog decennialang door kunnen gaan. Onbekende schade is geen bewijs van geen schade.
Wat nicotine doet met het jonge brein
Zowel roken als vapen beschadigen het jonge brein op dezelfde manier, via nicotine. De prefrontale cortex, het deel van het brein dat verantwoordelijk is voor impulscontrole, planning en emotieregulatie, is bij mensen in ontwikkeling tot ongeveer het vijfentwintigste levensjaar. Nicotinegebruik tijdens die periode verstoort die ontwikkeling en maakt het brein structureel gevoeliger voor verslaving. Hoe jonger iemand begint, hoe groter de kans op blijvende afhankelijkheid.
Nicotine beïnvloedt ook slaap, concentratie en angst. Veel jongeren denken dat roken of vapen helpt bij ontspannen of concentreren. Maar wat ze ervaren als ontspanning is het wegnemen van onthoudingsverschijnselen. Het zijn de cravings die verdwijnen, niet een echte stressrespons die wordt verminderd. Een brein dat niet afhankelijk is van nicotine heeft geen nicotine nodig om ontspannen of geconcentreerd te zijn. Op de lange termijn verhoogt chronisch nicotinegebruik het achtergrondangstniveau en verslechtert de slaapkwaliteit, bij zowel rokers als vapers.
Waarom jongeren beginnen met vapen
Jongeren beginnen met vapen om redenen die zelden met nicotine te maken hebben. De zoete smaken maken het aantrekkelijk, bijna als snoep. De kleine apparaatjes zijn makkelijk te verbergen. Het sociale aspect speelt mee: als iemand in de vriendengroep vapt, volgen anderen. En het imago van vapen is anders dan dat van roken: minder oud, minder vies, minder erg. Dat imago is bewust gecreëerd door een industrie die na decennia van strijd tegen de sigaret een nieuw product heeft gevonden dat dezelfde stof levert via een andere verpakking.
Die lage drempel om te beginnen is precies het probleem. Veel jongeren beginnen met vapen omdat het onschuldig lijkt en eindigen met een nicotineafhankelijkheid die ze zonder vapen nooit zouden hebben ontwikkeld. De instapdrempel is lager, de verslaving is even reëel.
De enige eerlijke conclusie
Roken en vapen zijn beide schadelijk. Ze beschadigen op deels verschillende manieren, maar het resultaat is in beide gevallen een nicotineafhankelijk brein, gezondheidsschade die zich op korte of lange termijn manifesteert en een gewoonte die moeilijk te doorbreken is. Er is geen goede versie van de keuze tussen de twee.
Voor wie wil stoppen met roken of vapen is de huisarts altijd een goed startpunt. Nicotinevervangers, begeleiding en een stopplan verhogen de kans op succes aanzienlijk. Stoppen op eigen kracht lukt lang niet altijd en dat is geen falen maar een eigenschap van nicotine als stof. Hulp zoeken is de slimste keuze die je kunt maken.
Bij EpexMind helpen we jongeren die vastlopen, ook als nicotinegebruik daarin een rol speelt. Via coaching kijken we samen wat er achter het gebruik zit en welke stap het beste past. Neem contact op of bekijk ons aanbod.
Voor scholen hebben wij een training ontwikkeld waarin ook aandacht wordt besteed aan roken en vapen: Het Dopamine Effect
