Nederland wil in 2040 een rookvrije generatie. Dat betekent dat geen enkele jongere meer rookt of vapet en maximaal vijf procent van de volwassenen dat nog doet. Een ambitieus doel. Maar nieuwe cijfers van deze week laten zien dat die ambitie nog ver buiten bereik is. En de reden daarvoor is niet alleen dat jongeren roken. Het is dat vapes steeds slimmer worden ontworpen om kinderen te verleiden.
Wat de cijfers laten zien
Uit een peiling van Independer onder ruim tweeduizend Nederlanders, gepubliceerd deze week, blijkt dat veertig procent van de jongvolwassenen tussen de achttien en negenentwintig jaar rookt of vapet. Onder dertigplussers is dat dertig procent, onder 45-plussers zeventien procent en onder zestigplussers tien procent. Hoe jonger, hoe hoger het gebruik. Dat is precies het omgekeerde van wat nodig is voor een rookvrije generatie in 2040.
Tegelijkertijd laten officiële landelijke cijfers iets genuanceerder beeld zien: volgens de Landelijke Jeugdmonitor rookte in 2024 24 procent van de 18- tot 25-jarigen, tegenover 35 procent in 2014. Er is dus wel vooruitgang geboekt. Maar de opmars van vapen dreigt die winst teniet te doen. Want waar het traditionele roken daalt, neemt vapen bij jongeren juist toe.
Vapes met spelletjes: bewust ontworpen voor kinderen
Wat experts deze week bijzonder alarmeert is hoe vapes worden ontworpen. Jacqueline Krouwel, preventiedeskundige bij verslavingszorg Jellinek, wijst erop dat vapes steeds meer gericht zijn op kinderen. Niet subtiel maar heel direct: kleurrijke apparaatjes, zoete smaken en inmiddels ook zogenaamde smartvapes die spelletjes bevatten of waarmee je kunt bellen. Een vape als speelgoed. Een nicotineproduct verpakt als gadget voor kinderen.
Dat is geen toeval. Het is een bewuste strategie om de drempel naar nicotinegebruik zo laag mogelijk te maken voor een zo jong mogelijke doelgroep. Wie op zijn twaalfde of dertiende begint met een nicotineproduct, is volgens Esther Croes, epidemioloog en tabaksexpert bij het Trimbos-instituut, al binnen een paar dagen verslaafd. Nicotine is een van de meest verslavende stoffen die er bestaat en het jonge brein is extra kwetsbaar voor afhankelijkheid.
Sociale media als verkoopkanaal
Een ander zorgelijk punt uit het onderzoek is de rol van sociale media. Online verkoop van tabaksproducten en vapes via webshops, chats en sociale platforms is in Nederland sinds juli 2023 verboden. Maar handhaving blijkt lastig. Een deel van de jongeren probeert via sociale media aan rookwaren te komen en slaagt daar ook in.
Bovendien werken sociale media als reclamekanaal. Ongeveer een vijfde van de kijkers van rook- en vapevideo’s zegt hierdoor verleid te worden om zelf sigaretten of vapes te kopen. Onder achttien- tot 29-jarigen loopt dat op tot 33 procent. Dat zijn geen neutrale video’s maar content die het gebruik normaliseert, aantrekkelijk maakt en in de feed van jongeren terechtkomt via algoritmes die precies weten wanneer iemand het meest ontvankelijk is voor een impuls.
Wat dit betekent voor scholen en ouders
De cijfers laten zien dat voorlichting alleen niet genoeg is. Een jongere die weet dat vapen slecht is voor zijn gezondheid maar die dagelijks een kleurrijke vape met spelletjes ziet bij klasgenoten, staat onder een sociale en visuele druk die kennis alleen niet kan wegnemen. De omgeving waarin jongeren opgroeien is minstens zo bepalend als de informatie die ze krijgen.
Voor scholen betekent dit dat veiligheidsbeleid rond roken en vapen concreet en actueel moet zijn. Niet alleen een regel in de schoolgids maar actief beleid met duidelijke handhaving en een cultuur waarin niet-vapen de norm is. Voor ouders is het gesprek voeren over de reden achter het vapen effectiever dan verbieden zonder uitleg. Heeft het te maken met groepsdruk? Met spanning of angst? Met de behoefte erbij te horen? Die vragen raken de kern en geven meer grip dan het afpakken van een apparaatje.
Nicotine en het jonge brein
Wat in de discussie over vapen vaak onderbelicht blijft is wat nicotine specifiek doet met het brein van jongeren. De prefrontale cortex, verantwoordelijk voor impulscontrole en langetermijndenken, is bij adolescenten nog volop in ontwikkeling. Nicotine verstoort die ontwikkeling en maakt het brein structureel gevoeliger voor andere verslavingen. Wie jong begint met nicotine heeft een significant hoger risico op afhankelijkheid op latere leeftijd dan wie pas op volwassen leeftijd begint.
Dat maakt de opmars van vapen bij steeds jongere leeftijdsgroepen zo zorgelijk. Het gaat niet alleen om de gezondheidsschade van nicotine op dit moment. Het gaat om de neurologische sporen die vroeg nicotinegebruik achterlaat in een brein dat nog in ontwikkeling is.
De rookvrije generatie vraagt meer dan een doelstelling
Een rookvrije generatie in 2040 is een mooie ambitie. Maar de cijfers van deze week laten zien dat ambitie alleen niet genoeg is. Zolang vapes worden ontworpen als speelgoed voor kinderen, zolang sociale media functioneren als ongecontroleerd verkoopkanaal en zolang nicotine zo toegankelijk is voor jongeren, is 2040 een streefcijfer dat ver buiten bereik blijft.
Bij EpexMind werken we met jongeren aan bewustwording over hoe verslavende stoffen en platforms hun brein beïnvloeden. Via de Dopamine training leren jongeren hoe nicotine, sociale media en andere prikkels hun beloningssysteem aanspreken en hoe ze daar bewustere keuzes in maken. Neem contact op of bekijk ons aanbod.
Dopie 👋